Journal of Mazandaran University of Medical Sciences

fa سلامت دهان و دیابت ملیتوس: مروری روایی بر ارتباط دوسویه، مکانیسم‌های پاتوفیزیولوژیک مشترک و پیامدهای بالینی Oral Health and Diabetes Mellitus: A Narrative Review of the Bidirectional Association, Shared Pathophysiological Mechanisms, and Clinical Implications دندانپزشکی Dentistry مروری Review سابقه و هدف: دیابت ملیتوس و بیماری‌های دهان مشکلات شایع سلامت عمومی‌اند و مکانیسم‌های مشترکی مانند التهاب سیستمیک، اختلال ایمنی و استرس اکسیداتیو دارند. با این حال، مراقبت دهانی در پروتکل‌های روتین دیابت کم‌تر مورد توجه قرار می‌گیرد. این مرور روایی با هدف بررسی ارتباط دوسویه‌ی دیابت و سلامت دهان، سازوکارهای پاتوفیزیولوژیک مشترک و پیامدهای بالینی، انجام پذیرفت. مواد و روش ‌ها: پایگاه‌های PubMed ،Scopus ،Web of Science ،Google Scholar ،SID و Magiran از ژانویه ۲۰۰۰ تا سپتامبر ۲۰۲۶ با ترکیب واژگان MeSH و کلید واژه‌ها (عملگرهای AND/OR) جستجو شد. چکیده‌های کنگره‌ها، مقالات بدون متن کامل و موارد تکراری خارج شدند و ۵۸ منبع به‌صورت کیفی سنتز شد. یافته‌ها: هایپرگلیسمی مزمن از طریق AGEs، اختلال عملکرد نوتروفیل‌ها، آسیب میکروواسکولار و کاهش جریان بزاق، خطر پریودنتیت، پوسیدگی، کاندیدیازیس و تأخیر ترمیم را افزایش می‌دهد. در مقابل، التهاب پریودنتال با آزادسازی TNF-α، IL-1β و IL-6 می‌تواند مقاومت به انسولین را تشدید کند. مطالعات طولی افزایش18  تا ۲5 درصدی خطر دیابت نوع ۲ را در مبتلایان به پریودنتیت گزارش کرده‌اند. درمان پریودنتیت با کاهش متوسط HbA1c همراه بود، اما سطح شواهد متوسط است. پریودنتیت و از دست دادن دندان با پیامدهای قلبی ‌عروقی و بیماری مزمن کلیوی ارتباط دارند. دیابت کنترل ‌شده منع مطلق درمان‌های ترمیمی، ایمپلنت و ارتودنسی نیست. بزاق و میکروبیوم دهانی به‌عنوان حوزه‌های نوظهور برای پایش وضعیت متابولیک مطرح‌اند. بیش‌تر شواهد مشاهده‌ای است و مخدوش ‌کننده‌هایی مانند سیگار، چاقی و دسترسی به خدمات دندان‌پزشکی تفسیر علّی را محدود می‌کنند. استنتاج: دیابت و بیماری‌های دهان ارتباطی دوسویه دارند، اما علیت قطعی و اثر مداخلات دندان‌پزشکی بر پیامدهای سیستمیک نامشخص است. پایش قند و ثبت HbA1c پیش از درمان‌های تهاجمی لثه و ایمپلنت، غربالگری پریودنتال در خدمات اولیه و پروتکل‌های دیابت، و ارجاع دوسویه‌ی پزشک و دندان‌پزشک توصیه می‌شود.   Background and purpose: Diabetes mellitus and oral diseases are common public health problems that share several underlying pathophysiological mechanisms, including systemic inflammation, immune dysfunction and oxidative stress. However, oral health is often overlooked in routine diabetes management. This narrative review aimed to examine the bidirectional association between diabetes and oral health, explore the underlying shared pathophysiological mechanisms, and discuss their clinical implications. Materials and methods: PubMed, Scopus, Web of Science, Google Scholar, SID and Magiran were searched for relevant literature published between January 2000 and September 2026, using Medical Subject Headings (MeSH) terms and keywords combined using Boolean operators (AND and OR). Conference abstracts, articles for which full texts were unavailable, and duplicate records were excluded. A total of 58 sources were included in the qualitative synthesis. Results: Chronic hyperglycaemia increases susceptibility to periodontitis, dental caries, candidiasis and delayed wound healing through mechanisms involving advanced glycation end-products (AGEs), neutrophil dysfunction, microvascular damage and reduced salivary flow. Conversely, periodontal inflammation promotes the release of pro-inflammatory cytokines, including TNF-α, IL-1β and IL-6, which may contribute to insulin resistance. Longitudinal studies have reported a 19-26% increase in the risk of developing type 2 diabetes among individuals with periodontitis. Periodontal treatment is associated with a modest reduction in HbA1c, although the certainty of the supporting evidence is moderate. Periodontitis and tooth loss are also associated with an increased risk of cardiovascular outcomes and chronic kidney disease. Well-controlled diabetes is not an absolute contraindication to restorative, implant or orthodontic treatment. Saliva and the oral microbiome are emerging areas of research with potential applications in metabolic monitoring. However, most available evidence is observational, and confounding factors, including smoking, obesity and access to dental care, limit causal interpretation. Conclusion: Diabetes and oral diseases are bidirectionally associated, although causal relationships and the effects of dental interventions on systemic health outcomes remain incompletely established. The integration of oral health assessment into diabetes care is warranted. Recommended measures include documenting HbA1c levels before invasive periodontal and implant procedures, incorporating periodontal screening into primary care and diabetes management protocols, and establishing effective referral pathways between physicians and dental professionals.   دیابت ملیتوس, پریودنتیت, سلامت دهان, ارتباط دوسویه, بزاق, خشکی دهان, پوسیدگی دندان, از دست دادن دندان, کاندیدیازیس دهانی, کنترل قند خون diabetes mellitus, periodontitis, oral health, bidirectional association, saliva, xerostomia, dental caries, tooth loss, oral candidiasis, glycaemic control 315 329 http://jmums.mazums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-19874-1&slc_lang=fa&sid=1 Fatemeh sadat Emadi Majd فاطمه سادات عمادی مجد eliesadatemadimajd@gmail.com No Orthodontics Diabetes Research Center, Institute of Herbal Medicines and Metabolic Disorders, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran متخصص ارتودنسی، مرکز تحقیقات دیابت، پژوهشکده داروهای گیاهی و اختلالات متابولیک، دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری، ایران Zahra Kashi زهرا کاشی kashi_zahra@yahoo.com No Professor, Department of Internal Medicine, Diabetes Research Center, Institute of Herbal Medicines and Metabolic Disorders, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran استاد، مرکز تحقیقات دیابت، پژوهشکده داروهای گیاهی و اختلالات متابولیک، دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری، ایران Tahereh Molania طاهره ملانیا t_molania117@yahoo.com No Professor, Department of Oral Medicine, Dental Research Center, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran استاد ، گروه بیماری های دهان ، فک و صورت ، مرکز تحقیقات دندانپزشکی ، دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری، ایران Seyyedeh Fatemeh Langari سیده فاطمه لنگری lngftmh@gmail.com Yes Postgraduate Student of Operative and Aesthetic Dentistry, School of Dentistry, Mashhad University of Medical Sciences, Mashhad, Iran دستیار تخصصی رشته ترمیمی و زیبایی، بخش ترمیمی و زیبایی، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد ، مشهد، ایران