fa تأثیر ماساژ بازتابی کف پا بر میزان درد و خستگی بیماران پس از عمل جراحی بای پس شریان کرونری پژوهشي-کامل Research(Original) سابقه و هدف: درد و خستگی از مشکلات بعد از جراحی پیوند بای پس شریان کرونری می‌باشند. از آن‌جایی‌که جهت تسکین درد و خستگی، روش‌های غیر دارویی بر روش‌های دارویی ارجح‌تر می‌باشند، لذا مطالعه حاضر با هدف تعیین تأثیر ماساژ بازتابی کف پا بر میزان درد و خستگی بیماران بعد از عمل جراحی بای‌پس شریان کرونری انجام شده است. مواد و روش‌ها: این مطالعه یک کارآزمایی بالینی کنترل شده تصادفی شده شاهددار می‌باشد که بر روی 80 بیمار تحت جراحی قلب باز بستری در مرکز قلب مازندران، در سال 1390 انجام گردید. بیماران در دسترس پس از همسان‌سازی از نظر سن و جنس در دو گروه آزمون و شاهد به طور تصادفی قرار گرفتند. در گروه آزمون ماساژ کف پا از روز دوم پس از عمل به مدت 4 روز متوالی و به مدت 20 دقیقه در کف پای چپ انجام شد. در گروه شاهد نیز فقط پای بیمار بدون اعمال هیچ فشاری به مدت 1 دقیقه چرب گردید. متغیرهای درد و خستگی قبل و بعد از مداخله با استفاده از مقیاس معیاری دیداری ثبت شد. یافته‌ها با استفاده روش‌های آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها: نتایج نشان داد که اختلاف معنی‌داری بین درد در دو گروه آزمون و شاهد بعد از انجام مداخله وجود داشت (001/0 p=). همچنین مشخص شد که اختلاف معنی‌دار بین خستگی دو گروه آزمون و شاهد بعد از انجام مداخله وجود دارد (001/0 p=). استنتاج: بر اساس یافته‌ها ماساژ بازتابی کف پا به عنوان یکی از شاخه‌های طب مکمل سبب کاهش خستگی و درد می‌شود و با توجه به هزینه کم، عدم عوارض و سهولت انجام این روش برای کاهش درد و خستگی بیماران بعد از جراحی پیوند بای پس شریان کرونری توصیه می‌شود. Background and purpose: Pain and fatigue are among the complications after coronary artery bypass graft surgery (CABG). Non- pharmacological methods are more favorable than pharmacological agents. This study assessed the effects of foot reflexology massage on pain and fatigue in patients after CABG. Materials and methods: A randomized controlled clinical trial was conducted in 80 patients hospitalized in Mazandaran Heart Center, 2011. The samples were allocated based on their accessibility. They were age and gender matched and then divided randomly into two groups of case and control. The case group received reflexology massage on left foot for 20 minutes from the second day after surgery for four consecutive days. In control group, the left foot of the patients was moisturized for one minute without applying any pressure. The intensity of pain and fatigue were recorded before and after the intervention using visual analogue scale. Descriptive and inferential statistics were used to analyze the data. Results: Results showed significant differences in pain and fatigue levels after the intervention among both groups (P= 0.0001). Conclusion: According to this study, foot reflexology massage, is a useful nursing intervention to relieve fatigue and pain in CABG patients. Since this low-cost method is easy to apply we recommend it to ease the pain and fatigue in patients after CABG. ماساژ بازتابی کف پا، درد، خستگی، عمل جراحی بای پس شریان کرونری Foot reflexology massage, pain, fatigue, coronary artery bypass graft (CABG) 52 62 http://jmums.mazums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1768-57&slc_lang=fa&sid=1 Masoumeh Bagheri-Nesami معصومه باقری نسامی No Nahid Zargar ناهید زرگر zar200777@yahoo.com E-mail: Yes Afshin Gholipour-Baradari افشین قلی پور برادری No Alireza Khalilian علیرضا خلیلیان No