fa مروری بر اگزوزم تراپی بر درمان بیماری مولتیپل اسکلروزیس بیوتکنولوژی Biotechnology مروری Review <span style="line-height:2;"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA"><span b="" koodak="" style="font-family:">سابقه و هدف:</span></span></b> <span lang="AR-SA"><span b="" style="font-family:" zar="">مولتیپل اسکلروزیس یک اختلال مزمن، پیشرونده و وابسته به سیستم ایمنی در دستگاه عصبی مرکزی است که با بروز التهاب، دمیلینه شدن و تخریب آکسونی مشخص می‌شود و در نهایت منجر به نورودژنراسیون و ناتوانی غیر قابل بازگشت می‌گردد. با وجود چندین دهه پژوهش‌های گسترده، مکانیسم‌های فیزیولوژیکی دقیق مرتبط با این بیماری هنوز به‌طور کامل شناخته نشده‌اند. امروزه پذیرفته شده است که ام‌اس بیماری‌ای چند عاملی و ناهمگون است که تحت تأثیر ترکیبی از استعداد ژنتیکی، عوامل محیطی و پاسخ‌های ایمنی نامنظم قرار دارد. تعاملات پیچیده و پویا میان سلول‌های </span></span><span dir="LTR" style="font-size:10.0pt">T</span><span lang="AR-SA"><span b="" style="font-family:" zar="">، سلول‌های </span></span><span dir="LTR" style="font-size:10.0pt">B</span><span lang="AR-SA"><span b="" style="font-family:" zar="">، میکروگلیا، آستروسیت‌ها و اگزوزوم‌ها نقش اساسی در آغاز، تقویت و تداوم آبشارهای التهابی دارند که در نهایت به آسیب نورونی و از بین رفتن یکپارچگی میلین منجر می‌شود.</span></span> <span lang="AR-SA"><span b="" style="font-family:" zar="">درمان‌های کنونی عمدتاً بر داروهای تعدیل ‌کننده بیماری متکی هستند که با هدف تنظیم فعالیت خود ایمنی، کاهش دفعات عود و به‌تأخیر انداختن ناتوانی طولانی‌مدت طراحی شده‌اند. این درمان‌ها شامل عوامل تزریقی مانند اینترفرون-بتا و گلاتیرامر استات، داروهای خوراکی نظیر دی‌متیل فومارات، تری‌فلونومید و فینگولیمود، و آنتی‌بادی‌های مونوکلونال از جمله ناتالیزوماب، آلمتوزوماب و اوکرلیزوماب هستند که اثربخشی بیش‌تری در برخی زیرگروه‌های بیماران نشان داده‌اند. با این حال، تفاوت‌های فردی در پاسخ درمانی و نگرانی‌های ایمنی ناشی از سرکوب ایمنی مزمن، از جمله خطر عفونت و بدخیمی، همچنان چالش‌های عمده‌ای محسوب می‌شوند. در سال‌های اخیر، درمان‌های باززایشی و مبتنی بر سلول به عنوان گزینه‌هایی بسیار نوید بخش، به‌ویژه برای بیماران مقاوم یا مبتلا به اشکال پیشرونده ام‌اس مطرح شده‌اند. پیوند سلول‌های بنیادی خونساز، درمان با سلول‌های بنیادی مزانشیمی و مداخلات مبتنی بر اگزوزوم پتانسیل چشمگیری برای بازسازی سیستم ایمنی، محافظت عصبی و میلین‌ سازی مجدد دارند. این مرور، درک جامعی از پاتوژنز ام‌اس ارائه داده، پیشرفت‌های درمانی موجود و نوظهور را مرور می‌کند و بر ضرورت ادغام راهبردهای ایمنومدولاتوری و نورورژنراتیو جهت دستیابی به بهبودی پایدار و بازتوانی عملکردی تأکید دارد.</span></span><span lang="FA"><span style="font-family:"B Zar""></span></span></span></span></span><br> &nbsp; <span style="line-height:2;"><span style="font-size:10.0pt">Multiple sclerosis (MS) is a chronic, progressive, and immune-mediated disorder of the central nervous system (CNS) characterized by inflammation, demyelination, and axonal injury, ultimately leading to neurodegeneration and irreversible disability. Despite extensive research, the precise pathophysiological mechanisms underlying MS remain incompletely understood. MS is now widely accepted that MS is a multifactorial and heterogeneous disease influenced by genetic susceptibility, environmental factors, and dysregulated immune responses. Complex and dynamic interactions among T cells, B cells, microglia, astrocytes, and exosomes play pivotal roles in the initiation, amplification, and persistence of inflammatory cascades that result in neuronal injury and loss of myelin integrity. Current therapeutic strategies rely primarily on disease-modifying therapies (DMTs) that modulate autoimmune activity, reduce relapse frequency, and delay long-term disability, including injectable agents such as interferon-&beta; and glatiramer acetate; oral medications such as dimethyl fumarate, teriflunomide, and fingolimod; and monoclonal antibodies such as natalizumab, alemtuzumab, and ocrelizumab, which provide enhanced efficacy for selected patient groups. However, variability in individual treatment responses and safety concerns related to chronic immunosuppression, risks of infection and malignancy, remain major challenges. Recently, regenerative and cell-based therapies have emerged as promising alternatives, particularly for patients with refractory or progressive MS. Hematopoietic stem cell transplantation, mesenchymal stem cell therapy, and exosome-based interventions demonstrate remarkable potential for immune reconstitution, neuroprotection, and remyelination. This review provides a comprehensive overview of MS pathogenesis, summarizes advances in both established and emerging therapeutic modalities, and</span> <span style="font-size:10.0pt">underscores the need to integrate immunomodulatory and neuroregenerative approaches to achieve durable remission and meaningful functional recovery.</span></span><br> &nbsp; اگزوزوم, ماتیپل اسکلروزیس, درمان اصلاح‌ کننده بیماری, بارگذاری اگزوزوم Exsosom, Multiple scholoris, Disease-modifying therapy, Exosome loading 224 234 http://jmums.mazums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-7694-9&slc_lang=fa&sid=1 Hasti Asadi Khalili هستی اسدی خلیلی hastiasadikhalili1234@gmail.com 1003194753284600183117 1003194753284600183117 No Thalassemia Research Center, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran دکترای تخصصی داروسازی، مرکز تحقیقات تالاسمی، دانشگاه مازندران، ساری، ایران Mehdi Mogharabi-Manzari مهدی مقربی منظری mhdmogharabi@gmail.com 1003194753284600183118 1003194753284600183118 No Assistant Professor, Pharmaceutical Sciences Research Center, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran استادیار ، بیوتکنولوژی دارویی، مرکز تحقیقات علوم دارویی، دانشگاه مازندران، شهرساری، ایران Amirali Khodashenas امیر علی خداشناس shabanalikhodashenas@gmail.com 1003194753284600183119 1003194753284600183119 Yes Assossiated professor, Departement of Medical Biotechnology, Faculty of Advanced Technologies in Medicine, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari دانشیار، بیوتکنولوژی پزشکی، دانشکده فناوری‌های نوین، دانشگاه مازندران، شهرساری، ایران