Journal of Mazandaran University of Medical Sciences

fa جراحان در متون پزشکی سده‌های نخستین تمدن اسلامی: تحلیل واژگان «دستکاریه»، «مُمارِس» و «اصحاب الحیل» Surgeons in Early Islamic Medical Texts: An Analysis of the Terms “Dastkāriyya,” “Mumāris,” and “ʾAṣḥāb al-Ḥiyal” بهداشت جامعه Community Health کیفی Qualitative Research سابقه و هدف: وجود اصناف مختلف در حرفه پزشکی پدیده‌ایی نوظهور نیست. در دوره تمدن اسلامی بویژه سده‌های سوم تا پنجم هجری اصناف طبیبان، کحّالان، مُجبِّران و بَیطاران نام آشنایند. همتراز با آن، سه اصطلاح «دستکاریه» و «ممارسین» و «اصحاب الحیل » نیز در متون بازه فوق‌الذکر به چشم می‌آید. این پژوهش بر آن است تا به بازخوانی متون پزشکی و غیر پزشکی سده‌های نخستین اسلامی پرداخته و سه اصطلاح یاد ‌شده را تبیین کند. به نظر می‌آید ابهاماتی نسبت به این سه اصطلاح و جایگاه آن وجود دارد. مواد و روش ‌ها: این مطالعه پژوهش کیفی می‌باشد، نخست متون پزشکی و غیر پزشکی با استفاده کلید واژه‌های طراحی شده مورد جستجو قرار گرفت. نسخه‌های خطی برخی منابع کهن نیز بررسی گردید. داده‌ها کدگذاری شده و از پایایی این پژوهش اطمینان حاصل شد. برای اثبات روایی این پژوهش، نشانی منابع مورد استفاده ارائه گردید. اشباع نظری در مواجه با داده‌های تکراری و حذف آن تامین گردید. محیط این پژوهش کتابخانه ( نرم‌افزارهای کتابخانه جامع طب نسخه 1/5، فرهنگ واژگان عربی و فارسی نسخه 3) و پایگاه‌های اطلاعاتی نظیر PubMed، Scopus، Magiran ،Web of Science، SID و  Noormagsبوده ‌است. یافته‌ها: واژه "دستکاریه " و "ممارسین " به صنف جراحان اطلاق می‌شده است و "اصحاب الحیل " نیز غالبا اشاره به نیرنگ‌بازانی داشته که وانمود به طبابت و معالجه می‌کردند. آنان با سوء استفاده از جهل بیماران و با ترفندهای نیرنگ‌آلود وانمود به درمان و ریشه‌کنی اسباب بیماری‌ها می‌کردند. استنتاج: با توجه به وجود مشاغل مختلف در دوره تمدن اسلامی در صنف پزشکان، بازخوانی دقیق تاریخ پزشکی می‌تواند علاوه بر شناسایی مشاغل پزشکی و مهارت‌های درمانی پزشکان مسلمان در آن دوران، به خوانش صحیح مشاغل و حرف پزشکی نیز منتهی شود و پژوهش‌های بیش‌تری را در زمینه تاریخ پزشکی در دوران اسلامی موجب گردد. Background and purpose: The existence of various guilds within the medical profession has long been observed. During the period of Islamic civilization, particularly from the third to fifth centuries AH, guilds of physicians, ophthalmologists (kaḥḥālūn), bone-setters (mujabbirūn), and veterinarians (bayṭārūn) were prominent. In addition, three terms- dastkāriyya, mumārisiin, and aṣḥāb al-ḥiyal- appear in texts from this era. This study aims to re-examine early Islamic medical and non-medical sources to clarify the meanings and status of these terms, which remain unclear in historical records. Materials and methods: This study employed a qualitative research design. Initially, medical and non-medical texts were systematically searched using pre-defined keywords. Manuscripts of several classical sources were also examined. Data were coded, and the reliability of the research was ensured. To establish validity, full references to the sources consulted were provided. Theoretical saturation was achieved by identifying and excluding repetitive data. The research setting included libraries, such as the Comprehensive Library of Medicine software (version 1.5) and Arabic and Persian Lexicon software (version 3), as well as electronic databases, including PubMed, Scopus, Magiran, Web of Science, SID, and Noormags. Results: The findings indicate that the terms dastkāriyya and mumārisiin referred to the guild of surgeons, whereas aṣḥāb al-ḥiyal generally denoted tricksters who pretended to practice medicine and provide treatment. By exploiting patients’ lack of knowledge and employing deceptive methods, they claimed to cure diseases and eliminate their causes. Conclusion: The presence of diverse occupations within the medical profession during the period of Islamic civilization highlights the value of a careful re-examination of medical history. Such study not only clarifies the roles and therapeutic skills of Muslim physicians of that era but also provides a more accurate understanding of historical medical professions and can stimulate further research in the history of medicine during the Islamic period. دستکاریه, مُمارسین, اصحاب الحیل, مشاغل پزشکی, متون پزشکی Dastkārīya, Mumāris, ʾAṣḥāb ul-ḥīyal, Medical professions, medical texts 76 88 http://jmums.mazums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1103-8&slc_lang=fa&sid=1 Mostafa Moallemi مصطفی معلمی moallemi@Mazums.ac.ir No Associate Professor, Department of the History of Medical Sciences, Faculty of Iranian Medicine, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran دانشیار تاریخ و تمدن ملل اسلامی، مدیر گروه تاریخ علوم پزشکی، دانشکده طب ایرانی، دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری، ایران Mohammad Yousofpoor محمد یوسف پور m.yousofpoor@Mazums.ac.ir No Assistant Professor, Department of Iranian Medicine, Faculty of Iranian Medicine, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran استادیار گروه طب ایرانی، دانشکده طب ایرانی، دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری، ایران Morteza Darabinia مرتضی دارابی نیا m.darabinia@mazums.ac.ir Yes Associate Professor, Department of Islamic Thoughts, faculty of Iranian Medicine, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری، ایران