Journal of Mazandaran University of Medical Sciences

fa مدل‌ها و تئوری‌های آموزش بهداشت برای ارتقای آگاهی و پذیرش واکسیناسیون HPV در نوجوانان و جوانان: مرور روایتی با تمرکز بر شکاف‌های ایران Health Education Models and Theories for Promoting Awareness and Acceptance of HPV Vaccination in Adolescents and Young Adults: A Narrative Review with focus on Research Gaps in Iran آموزش بهداشت Health Education مروری Review سابقه و هدف: واکسیناسیون علیه ویروس پاپیلومای انسانی (HPV ) از مؤثرترین مداخلات پیشگیری اولیه برای کاهش سرطان دهانه رحم و بخشی از سرطان‌های آنوژنیتال و اوروفارنکس است. با وجود شواهد قوی درباره اثربخشی واکسن، پذیرش و دریافت واقعی آن در ایران پایین است؛ شکافی که تنها با کمبود آگاهی توضیح داده نمی‌شود و ریشه در ترکیب عوامل فرهنگی، اقتصادی، ساختاری، اعتماد عمومی و ضعف اجرای برنامه دارد. مطالعه حاضر با هدف تحلیل مدل‌ها و تئوری‌های آموزش بهداشت به کار رفته در مداخلات ارتقای واکسیناسیون HPV و شناسایی شکاف‌های پژوهشی در ایران، انجام پذیرفت. مواد و روش ‌ها: در این مرور روایی مقالات فارسی و انگلیسی منتشر شده بین ژانویه ۲۰۱۶ تا مارس ۲۰۲۶ در PubMed، Scopus، ScienceDirect، SID و Magiran بررسی شدند. مدل‌های آموزش بهداشت و تغییر رفتار در چهار خوشه فردمحور، شناختی-اجتماعی، ساختاری/سیستمی و تردید واکسن طبقه‌بندی و از منظر کاربرد، محدودیت، امکان بومی‌سازی و توان تبیین شکاف قصد-رفتار در ایران تحلیل شدند. یافته‌ها: مدل‌های فردی اعتقاد بهداشتی و رفتار برنامه ریزی شده همچنان بیش‌ترین کاربرد را در مداخلات HPV دارند، اما عمدتاً بر باور، نگرش و قصد رفتاری تمرکز کرده و برای تبیین موانع ساختاری مانند قیمت واکسن، نبود پوشش بیمه‌ای، فقدان برنامه ملی، انگ اجتماعی و ضعف توصیه فعال ارائه‌ دهندگان سلامت کافی نیستند. درمقابل، چارچوب‌های COM-B، چارچوب حوزه‌های نظری (TDF)، مدل 5C و مدل اجتماعی-اکولوژیک ظرفیت بیش‌تری برای تحلیل چند سطحی رفتار واکسیناسیون و طراحی مداخلات اجرایی دارند. استنتاج: ارتقای واکسیناسیون HPV در ایران نیازمند تغییر پارادایم از آموزش صرف و مدل‌های شناختی به مداخلات چند سطحی، فرهنگ ‌محور و مبتنی بر اجرا است. چارچوب پیشنهادی این مقاله، مدل‌سازی معادلات ساختاری را به عنوان عدسی کلان، COM-B را به عنوان هسته عملیاتی، TDF را برای تشخیص موانع قابل مداخله و 5C را برای تحلیل تردید واکسن به کار می‌گیرد. این چارچوب می‌تواند مبنای طراحی برنامه‌های مدرسه ‌محور، خانواده ‌محور، ارائه ‌دهنده‌ محور و سیاست ‌محور در ایران باشد.   Background and purpose: Vaccination against human papillomavirus (HPV) is one of the most effective primary prevention strategies for reducing the incidence of cervical cancer and certain anogenital and oropharyngeal malignancies. Despite strong evidence of vaccine efficacy, HPV vaccine uptake in Iran remains low - a gap that cannot be explained by limited awareness alone but rather reflects a combination of cultural, economic, structural, public trust, and programme-related factors. This study aimed to critically analyse health education models and theories used to promote HPV vaccination and to identify gaps in the existing research in Iran. Materials and methods: This analytical narrative review was conducted in accordance with the SANRA criteria. Persian and English articles published between January 2016 and March 2026 were retrieved from PubMed, Scopus, ScienceDirect, SID, and Magiran. Health education and behaviour-change models were classified into four clusters (individual-focused, social-cognitive, structural/systemic, and vaccine-hesitancy models) and analysed with respect to their applicability, limitations, adaptability to the Iranian context, and ability to explain the intention-behaviour gap. Results: Individual models such as the Health Belief Model (HBM) and Theory of Planned Behaviour (TPB) remain among the most frequently applied frameworks in HPV interventions; however, they predominantly address beliefs, attitudes, and behavioural intention and have limited capacity to explain structural barriers such as vaccine cost, lack of insurance coverage, the absence of a national immunisation programme, social stigma, and limited active recommendation of vaccination by healthcare providers. In contrast, the COM-B framework, the Theoretical Domains Framework (TDF), the 5C model, and the Social-Ecological Model (SEM) demonstrate greater potential for analysing behaviour at multiple levels and informing the design of implementable interventions. Conclusion: Improving HPV vaccination in Iran requires a paradigm shift from purely educational approaches and cognitive models towards multilevel, culturally grounded, and implementation-oriented interventions. The conceptual framework proposed in this article uses SEM as the macro-level lens, COM-B as the operational core, TDF to identify modifiable barriers, and the 5C model to analyse vaccine hesitancy. This integrated framework can serve as a basis for designing school-based, family-based, provider-based, and policy-based programmes in Iran.   HPV, واکسیناسیون, آموزش بهداشت, مدل اعتقاد بهداشتی, نظریه رفتار برنامه‌ریزی ‌شده, COM-B, چارچوب حوزه‌های نظری, 5C, مدل اجتماعی-اکولوژیک, ایران HPV, vaccination, health education, Health Belief Model, Theory of Planned Behaviour, COM-B, TDF, 5C model, Social-Ecological Model, Iran 252 236 http://jmums.mazums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-228-11&slc_lang=fa&sid=1 Fatemeh Hosseinzadeh فاطمه حسین زاده fatima.hzade@gmail.com 1003194753284600188407 1003194753284600188407 No PhD Student in Health Education and Promotion, Student Research Committee, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran دانشجوی دکترای آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت، کمیته تحقیقات دانشجویی، دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری، ایران Seyedeh Somayeh Kazemi سیده سمیه کاظمی somayeh.kazemi7@gmail.com 1003194753284600188408 1003194753284600188408 No Assistant Professor, Health Sciences Research Center, Addiction Institute, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran استادیار، مرکز تحقیقات علوم بهداشتی، پژوهشکده اعتیاد، دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری، ایران Mohammad Sadegh Rezai محمدصادق رضایی drmsrezaii@yahoo.com 1003194753284600188409 1003194753284600188409 Yes Professor, Pediatric Infectious Diseases Research Center, Communicable Diseases Institute, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran استاد، مرکز تحقیقات عفونی اطفال، پژوهشکده بیماری‌های واگیر، دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری، ایران