fa بررسی تأثیر فضولات گاوی به عنوان عامل حجیم کننده بر غلظت فلزات سنگین در طی فرآیند ورمی‌ کمپوست لجن فاضلاب شهری بهداشت محیط زیست Environmental Health پژوهشي-کامل Research(Original) سابقه و هدف: لجن فاضلاب‌های شهری ممکن است حاوی فلزات سنگین باشند. لذا هدف از این تحقیق بررسی اثر فضولات گاوی بر غلظت فلزات سنگین (کادمیوم، کروم، مس و سرب) ورمی‌کمپوست تولیدی از لجن تصفیه‌خانه فاضلاب شهری و مقایسه آن ها با استانداردها می‌باشد. مواد و روش‌ها: این مطالعه از نوع تجربی بوده که ورمی‌ کمپوست با استفاده از مخلوط لجن فاضلاب شهری با فضولات گاوی توسط کرم ایزنیا فوئتیدا تولید شد. در این تحقیق 27 پایلوت به مدت 3 ماه فرآیند کودسازی انجام شد. غلظت فلزات سنگین بعد از هضم و آماده‌سازی نمونه‌ها با دستگاه جذب اتمی تعیین مقدار شدند. داده‌ها با استفاده از آمار توصیفی و آزمون‌های آنالیز واریانس (Repeated Measured ANOVA) مورد تفسیر و تجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها: نتایج نشان داد که غلظت فلزات سنگین مورد مطالعه با گذشت زمان ورمی ‌کمپوست در کلیه بسترها کاهش یافته‌است. این کاهش فلزات سنگین در حالت مخلوط لجن فاضلاب شهری با فضولات گاوی با نسبت 50 درصد بیش‌تر بود. نتایج آزمون آماری نشان داد که میزان غلظت فلزات سنگین در بسترها از نظر نوع ماده کمپوست شونده به طور معنی‌داری کاهش یافته‌است (05/0>p). هم‌چنین میزان این فلزات در بسترها از نظر تعداد کرم نیز کاهش یافته‌، ولی معنی‌دار نبوده‌ است (05/0<p). بنابراین می‌توان با اختلاط لجن فاضلاب با فضولات گاوی با نسبت وزنی 50 درصد و با تعداد 40 عدد کرم ایزینیا فئوتیدا در 2/1 کیلوگرم سریع‌تر و بهتر به کود کمپوست با کیفیت بهتری از نظر فلزات سنگین دست یافت. استنتاج: میزان غلظت فلزات سنگین کمپوست تولیدی کم‌تر از استانداردهای کمپوست درجه یک و دو کشور ایران، استانداردهای سازمان جهانی بهداشت و سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا بوده‌است بنابراین، می‌توان از فضولات گاوی به عنوان عامل حجیم‌کننده ارزان و فراوان برای تولید ورمی‌ کمپوست در مخلوط با لجن فاضلاب شهری به کار گرفت. Background and purpose: Sewage sludge can contain heavy metals. This study aimed at investigating the effect of cow manure as bulking agent on concentration of heavy metals (cadmium, chromium, copper and lead) during municipal sewage sludge vermicomposting and compares that with standard levels. Materials and methods: In an experimental research, vermicompost was produced by mixing sewage sludge and cow manure using earthworms (Eisenia Foetida species). Composting process was conducted in 27 pilots for three months. The heavy metals concentrations were measured by atomic absorption spectroscopy in the vermicomposting process. Then, data was analyzed by descriptive statistics and statistical test of Repeated Measured ANOVA. Results: In all pilots the heavy metals concentration decreased with increasing vermicomposting time. Reduction in Cd, Cr, Cu and Pb concentration values in the vermicompost produced from mixture of sewage sludge and cow manure was found 50% higher than other pilots. The concentration of heavy metals of in terms of kind of composted material decreased significantly in all pilots (P<0.05). Concentration of heavy metals for the number of worms also decreased in all pilots but this decrease was not found to be significant (P>0.05). Therefore, a compost produced by a mixture of 50% sewage sludge, 50% cow manure and 40 Eisenia Foetida in 1.2 Kg could have a higher quality in terms of heavy metals. Conclusion: The concentration of heavy metals was lower than the standard levels set by Iranian national (class I and II), WHO and US Environmental Protection Agency. The use of cow dung as a cheap and available bulking agent is recommended in vermicomposting of sewage sludge. لجن فاضلاب, فضولات گاوی, کمپوست, ورمی کمپوست, کرم‌ خاکی, ایزنیا فئوتیدا, فلزات سنگین Sewage sludge, cow manure, compost, vermicompost, earthworms, Eisenia foetida, heavy metals 152 169 http://jmums.mazums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-5029-7&slc_lang=fa&sid=1 Mohammad Ali Zazouli محمدعلی ززولی 100319475328460050661 100319475328460050661 No Associate Professor, Department of Environmental Health Engineering, Health Sciences Research Center, Faculty of Health, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran دانشیار، گروه مهندسی بهداشت محیط، مرکز تحقیقات علوم بهداشتی،دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری، ایران Hosseinali Asgharnia حسینعلی اصغرنیا 100319475328460050662 100319475328460050662 No Associate Professor, Department of Environmental Health Engineering, Health Sciences Research Center, Faculty of Health, Babol University of Medical Sciences, Babol, Iran استادیار، گروه مهندسی بهداشت محیط، مرکز تحقیقات علوم بهداشتی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی بابل، بابل، ایران Jamshid Yazdani Cherati جمشید یزدانی 100319475328460050663 100319475328460050663 No Assistant Professor, Department of Biostatistics, Health Sciences Research Center, Faculty of Health, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran استادیار، گروه آمار زیستی، مرکز تحقیقات علوم بهداشتی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری، ایران Hajar Ziaee Hezarjeribi هاجر ضیائی هزار جریبی 100319475328460050664 100319475328460050664 No Assistant Professor, Department of Parasitology, Faculty of Medicine, Health Sciences Research Center, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran استادیار، گروه انگل شناسی، مرکز تحقیقات علوم بهداشتی،دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری، ایران Abbas Ahmadnezhad عباس احمدنژاد abasahmadnezhad@yahoo.com 100319475328460050665 100319475328460050665 Yes MSc Student in Environmental Health Engineering, Student Research Committee, Faculty of Health, Mazandaran University of Medical Sciences, Sari, Iran دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی بهداشت محیط، عضو کمیته تحقیقات دانشجویی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری، ایران